Ubóstwo materialne a wykluczenie społeczne

Ubóstwo a wykluczenie społeczneUbóstwo jest zjawiskiem występującym na przestrzeni wieków w każdej kulturze. Wielu socjologów oraz pedagogów uważa ubóstwo za główny problem społeczny, z którym nie mogą poradzić sobie nawet najbardziej rozwinięte społeczeństwa. Ludzie ubodzy są traktowani za gorszych, znajdują się najczęściej w najniższej klasie społecznej. Aby określić jego związek z problemem wykluczenia społecznego należy jednak najpierw wyjaśnić znaczenie obu tych terminów i przyjrzeć się im trochę głębiej.

Zdefiniowanie ubóstwa nie jest łatwe, bowiem rozumienie tego terminu zależy od kontekstu w jakim je ujmiemy. Ubóstwo, bowiem może mieć charakter materialny i niematerialny. W większości definicji występuje jednak wspólny pogląd, mówiący o tym, że ubóstwo związane jest z faktem niezaspokojenia pewnych potrzeb na pożądanym poziomie.

Komitet Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych uznał w 2001 roku, definicje, która najogólniej i najpełniej ujmuje zjawisko ubóstwa. Głosi ona, że ubóstwo to „stan kondycji człowieka, w którym jest on w sposób ciągły lub chroniczny pozbawiony środków, możliwości, wyboru, bezpieczeństwa lub sił niezbędnych do zapewnienia sobie odpowiedniego standardu życia oraz możliwości korzystania z innych praw osobistych, kulturalnych, ekonomicznych, politycznych i socjalnych.”

Ubóstwo niematerialne ma, jak sama nazwa wskazuje, wymiar bardziej duchowy. Nie wiąże się ono, bowiem z dobrami ziemskimi lecz z tym co niematerialne. Niełatwo jest znaleźć definicję tego typu ubóstwa, ponieważ jego odczuwanie zależy od wartości jakie wyznajemy i od poziomu naszej molarności. Najogólniej ujmując ubóstwo niematerialne to niezaspokojenie potrzeb na poziomie duchowym, moralnym, niedobór takich niematerialnych rzeczy jak: możliwości, szanse, uczestnictwo w życiu społeczno-kulturalnym, prawa, pewność siebie itp.

Ubóstwo materialne natomiast, wiąże się z niezaspokojeniem elementarnych, biologicznych potrzeb człowieka. Jest to zjawisko społeczne polegające na braku dostatecznych środków materialnych do zaspokajania potrzeb życiowych jednostki lub rodziny.

Ubóstwo istnieje w każdym społeczeństwie, nawet w tych wysoko rozwiniętych, ponieważ ma ono charakter subiektywny i zależy od ogólnego poziomu życia przyjętego za normę w danym państwie. Takie pojmowanie ubóstwa wiąże się z niemożnością osiągnięcia standardu życia jaki przyjęty jest w danym państwie czy też społeczeństwie.

Przykładem, który lepiej pozwala rozmieć to ujęcie ubóstwa może być porównanie ludzi ubogich z krajów o wysokim rozwoju ekonomiczno-przemysłowym oraz z krajów tzw. trzeciego świata. Dla ludzi żyjących w krajach rozwiniętych, gdzie normą jest posiadanie samochodu i pensji liczonej w tysiącach ubóstwem będzie właśnie brak owego samochodu i pensja licząca przykładowo 100 euro. W krajach nierozwiniętych przemysłowo jak np. rejony Afryki na południe od Sahary gdzie praktycznie nie istnieje gospodarka, 100 euro będzie majątkiem, a osoba je posiadająca na pewno nie zostanie określona jako uboga.
Jeśli mówimy o ubóstwie to należy także wspomnieć, że możemy je pojmować na dwa różne sposoby: jako ubóstwo w sensie absolutnym i względnym. Według ubóstwa pojmowanego w sensie absolutnym, ludzie odbierani są jako ubodzy gdy ich potrzeby nie są zaspokajane w sposób wystarczający, natomiast poziom owego zaspokojenia potrzeb nie jest odnoszony do poziomu zaspokojenia potrzeb innych członków społeczeństwa. Ludzi dotkniętych tego rodzaju ubóstwem dręczy chroniczny głód, nie mają dostępu do opieki zdrowotnej, brakuje im podstawowych udogodnień, takich jak woda zdatna do picia i sanitariaty, nie mogą sobie pozwolić na kształcenie dzieci, zdarza się, że cierpią z powodu braku miejsca do mieszkania czy podstawowej odzieży. Najczęściej z tego typu problemem spotykamy się w krajach rozwijających się.

Ubóstwo względne natomiast opiera się odniesieniu poziomu zaspokojenia potrzeb jednostek do poziomu ich zaspokojenia przez innych członków społeczeństwa. Jest ono utożsamiane z nadmiernymi rozpiętościami w poziomie uzyskiwania satysfakcji z konsumpcji w społeczeństwie. Ludzie żyjący we względnym ubóstwie nie mają dostępu do dóbr kulturalnych, rozrywki, rekreacji oraz do wysokiej jakości opieki zdrowotnej, edukacji i innych dodatkowych świadczeń ułatwiających ruchliwość społeczną w kierunku wyższego statusu. Inaczej mówiąc ubóstwo relatywne łączy się ze stopą życia w danym państwie i tym na jakie dobra mogą pozwolić sobie jego mieszkańcy.

Ubóstwo materialne w Polsce i na świecie

Zagadnienie ubóstwa nie jest wyłącznie czysto teoretyczne i na stałe wpisało się w pola zainteresowań zarówno socjologów jak i ekonomistów oraz przedstawicieli innych dziedzin naukowych. Na całym świecie nieustannie podejmuje się badania, które mają na celu ustalić jaki jest poziom ubóstwa w danym regionie czy kraju oraz jakie są granice owego ubóstwa. Nie wszędzie jednak przelicznik według którego obliczamy stopień ubóstwa jest taki sam. Wiąże się to z wcześniej wspomnianymi pojęciami ubóstwa absolutnego i względnego. W odniesieniu do krajów rozwijających się Bank Światowy jako granicę ubóstwa absolutnego (skrajnego) stosuje kryterium dochodu o wysokości 1, 25 dolara na osobę dziennie. Dla pozostałych państw, w tym Polski, granicę stanowi ubóstwo względne. W Polsce najczęściej wykorzystywanym wskaźnikiem jest minimum socjalne, którego wartość ustala Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS). Podstawą szacunków IPiSS są notowania wybranych cen dóbr i usług konsumpcyjnych udostępnione przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Minimum socjalne to jest taki poziom niskich dochodów, który pozwala ludziom normalnie uczestniczyć w życiu społeczeństwa (w integracji z nim) i nie wpaść w ubóstwo. Nie jest to jednak linia ubóstwa, ale linia ostrzegająca, że poniżej tej granicy powstaje zagrożenie ubóstwem. Definicja ta obejmuje nie tylko koszyk podstawowych dóbr i usług, ale też koszty zaspokajania społecznych i kulturalnych potrzeb jednostek (edukacja, ochrona zdrowia, transport, wypoczynek) . Miernikiem wyznaczającym obszar biedy jest natomiast minimum egzystencji, które stanowi granicę ubóstwa skrajnego (jego wartość również szacuje IPiSS). Minimum egzystencji obejmuje te potrzeby, których zaspokojenie nie może zostać odłożone w czasie, a konsumpcja na niższym poziomie stanowi zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia jednostek. W skład koszyka minimum biologicznego wchodzą podstawowe dobra i usługi związane z potrzebami mieszkaniowymi i żywnościowymi.

Z badań przeprowadzonych przez Polskie Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej w 2011 roku wynika że około 120 milionów Europejczyków, czyli ok. 25% ludności Europy doświadczało różnych (z różnym natężeniem) deficytów - tzn. braku środków finansowych, braku dostępu do dóbr materialnych, czy też dostępu do pracy. Zasięg ubóstwa, które w 2011 r. w Unii Europejskiej dotyczyło 16, 9%2 społeczeństwa, a w Polsce 17, 7%3, pomimo osiągania kolejnych etapów rozwoju gospodarczego i społecznego, stał się przyczyną ustanowienia walki z ubóstwem jednym z priorytetów w strategicznych programach rozwojowych na najbliższe lata.

Z rocznego Raportu o Rozwoju Społecznym ONZ na rok 2014 wynika natomiast, że problem ubóstwa dotyka ponad 2, 2 mld ludzi, czyli blisko jedną trzecią światowej populacji, a 12 proc. ludności, czyli 842 mln, cierpi z powodu chronicznego głodu. Oznacza to, że wspomniane wcześniej 2, 2 mld ludzi żyje za mniej niż 1, 24 $ dziennie. Najbiedniejszymi regionami świata w dalszym ciągu pozostają te rejony Afryki, które leżą na południe od Sahary. Są to obszary niemal nierozwinięte gospodarczo, o słabych glebach, nękane wojnami i chorobami. Jak widać ubóstwo jest poważnym problemem obecnego świata, który mimo ciągłego rozwoju i postępującej globalizacji nie potrafi stworzyć godnych warunków życia dla każdego mieszkańca naszego globu.

Czym jest wykluczenie społeczne?

Drugim zjawiskiem, którego znaczenie należy wyjaśnić jest wspomniane wcześniej wykluczenie społeczne. Termin ten po raz pierwszy został użyty przez francuskiego ministra Dobrobytu Społecznego R. Lenoir'a w roku 1974, a więc stosunkowo niedawno. Został on użyty w stosunku do osób uznanych za nieprzystosowane do życia w społeczeństwie industrialnym, żyjących na marginesie społeczeństwa oraz osób, które nie są objęte żadnym systemem ubezpieczeń. W 1990 roku termin ten po raz pierwszy wystąpił w oficjalnym dokumencie Komisji Europejskiej, gdzie wykluczenie społeczne zdefiniowano jako "proces w skutek którego pewne jednostki zostaną wypchnięte na margines społeczeństwa i nie dopuszczone do pełnego uczestnictwa w jego życiu ze względu na brak podstawowych kwalifikacji i możliwości kształcenia ustawicznego, czy też dyskryminację. Te czynniki powodują odsunięcie ich od pracy, dochodów, możliwości kształcenia oraz społecznych i lokalnych więzi i aktywności. Mają one ograniczony dostęp do decyzyjnych ośrodków władzy i stąd często odczuwają bezsilność i brak możliwości wpływu na decyzje, które oddziaływają na ich codzienne życie."

Omawiając definicję wykluczenia społecznego należy także dodać, iż jest to stan niezawiniony i niedobrowolny, czyli taki, który występuje bez zgody osoby wykluczonej. Wykluczenie społeczne jest "pojęciem przeciwstawnym do społecznego uczestnictwa w szerszych zbiorowościach społecznych. Oznacza wymuszoną uwarunkowaniami zewnętrznymi (biedą, bezrobociem, kalectwem, nieakceptowanym przez środowisko zachowaniem czy preferencjami seksualnymi i innymi) izolację jednostek lub grup społecznych od zbiorowości i instytucji współczesnego państwa. Pojęcie wykluczenia społecznego oznacza:
1. funkcjonowanie poza nawiasem praw i przywilejów społeczeństwa,
2. strukturalną charakterystykę określonej zbiorowości- sytuowanie na najniższym szczeblu hierarchii społecznej,
3. efekty określonego procesu, stanowiące sumę miejsca w strukturze społecznej oraz doświadczeń i oczekiwań jednostki lub grupy społecznej.
E. Fromm podkreśla, że tym co towarzyszy jednostce wykluczonej społecznie jest przede wszystkim ogromne poczucie samotności. Jednostka czuje się osamotniona w ciągłym "uginaniu się" wpływom otoczenia i zatracaniu swojego "ja" na rzecz przypodobania się innym.

Wykluczenie społeczne dotyka wiele różnych grup społecznych. Należą do nich m. in. rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji ekonomicznej, grupy dotknięte niekorzystnymi procesami związanymi z rozwojem i zmianą społeczną (np. likwidacją PGR-ów), a także jednostki nie wyposażone w tzw kapitał symboliczny. Jego brak uniemożliwia im zdobycie odpowiedniego poziomu kwalifikacji i lepiej płatnej pracy – z góry stawiając ich na niższej pozycji społecznej.

Wykluczenie społeczne w Polsce i na świecie

Z badań CBOS (Obszary wykluczenia, luty 2007) wynika, że w opinii dorosłych Polaków najbardziej zagrożeni wykluczeniem społecznym są: bezrobotni (42 proc.), biedni (32 proc.), bezdomni (22 proc.), emeryci (21 proc.), renciści (15 proc.) oraz niepełnosprawni i inwalidzi (13 proc.) i niewykształceni (12 proc.). Oznacza to, że o wykluczeniu społecznym w Polsce decydują przede wszystkim warunki materialne, natomiast inne wykluczenia społeczne (etniczne, kulturowe, narodowościowe, religijne) postrzegane są w mniejszym zakresie. Można zatem stwierdzić, że najważniejsze problemy dotyczące wykluczenia społecznego
w Polsce występują w obszarze działania pomocy społecznej.

Wykluczenie społeczne nie jest problemem z jakim zmaga się jedynie Polska. Według ogłoszonego w 2012 roku, w Madrycie raportu "Kryzys, nierówność i ubóstwo" opracowanego przez hiszpańską sekcję Intermon Oxfam przy współpracy UNICEF, Caritasu i organizacji pozarządowej Lekarze Świata, wynika że w roku 2020 odsetek mieszkańców Hiszpanii zagrożonych wykluczeniem społecznym może już dojść do 40 %, tj. 18 milionów osób. Podobnie rzecz się ma w Portugalii oraz Grecji.

Ubóstwo materialne a problem wykluczenia społecznego

Jak widać powyżej oba zjawiska: ubóstwa i wykluczenia społecznego posiadają powiązanie. Nie można jednak tych dwóch problemów utożsamić ze sobą. Stanisława Golinowska twierdzi, że wykluczenie społeczne nie jest synonimem ubóstwa. Ubóstwo w sensie materialnym jest raczej kategorią jednowymiarową, a wykluczenie społeczne jest kategorią ukazującą problemy w kilku wymiarach, które wskazują na proces zarówno deprywacji, jak i nieuczestniczenia. Gdy rozszerza się kategorię ubóstwa, (nie ogranicza się jej wyłącznie do zasobów finansowych, lecz uwzględnia inne sfery życia, np. mieszkanie, edukację, zdrowie), wówczas pojęcie to przybliża się do pojęcia wykluczenia społecznego, jako że ubóstwo bardzo często współwystępuje z wykluczeniem społecznym lub oba zjawiska na siebie zachodzą. W obliczu znacznej rozbieżności poglądów na temat natury samego zjawiska dość powszechnie przyjmuje się, że wykluczenie społeczne stanowi skumulowany efekt oddziaływania niekorzystnych warunków życia (ubóstwo materialne, niedostatki kapitału społecznego i kulturowego), procesów społecznych związanych z globalnymi przekształceniami gospodarczymi (dezindustrializacją, restrukturyzacją, upadkiem branż i regionów itp.), indywidualnych deficytów (niskie kwalifikacje, niepełno prawność, choroba, itp.), braku odpowiedniej ochrony prawnej, socjalnej, dostępu do zasobów i instytucji społecznych, dyskryminacji lub przemocy ze strony innych osób lub grup itd.

Wykluczenie społeczne jest zatem pojęciem szerszym, bowiem oznacza nie tylko brak zasobów materialnych ale także niewystarczające i nierówne uczestnictwo w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym a nawet całkowity brak takiego uczestnictwa w wymienionych sferach życia. Wykluczenie społeczne może być przyczyną materialnego ubóstwa może być także jego konsekwencją. Ludzie ubodzy stawiani
są zazwyczaj poza margines społeczeństwa, jako jednostki nieporadne życiowo, leniwe, a nawet patologiczne. Ludzie ubodzy, nie mający funduszy nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych nie są wiec w stanie w pełni uczestniczyć w życiu kulturalnym i społecznym a co za tym idzie stoją niejako poza społeczeństwem. Owa niemożność zaspokojenia potrzeb powoduje dyskryminacje jednostki, która nie może uczestniczyć w życiu społecznym.

Jak widać ubóstwo materialne jest jednym z głównych powodów wykluczenia społecznego. Jest to również jeden z głównych problemów obecnego świata. Nasze życie skupia się na tym co materialne, jest ono ciągłą gonitwą w stronę zarobku i zysku.

Wielu ludzi uważa, iż pomnażanie majątku jest głównym sensem naszego życia, dlatego tak łatwo spychamy ludzi ubogich poza nawias społeczeństwa, nie starając się pomóc im przezwyciężyć sytuacji w jakiej się znajdują oraz nie dostrzegając, że majątek i rzeczy materialne są rzeczą nabytą, którą bardzo łatwo można stracić. Zapominamy o tym, że najważniejsze jest to jakim człowiekiem jesteśmy a nie to ile banknotów mamy w portfelu.